Алайда өңірдің дамуы тек құрылыс көлемімен немесе жүзеге асырылған жобалардың санымен өлшенбейді. Қабылданған шешімдердің тұрғындар қажеттілігіне қаншалықты сәйкес келетіні, бюджет қаражатының қалай жұмсалатыны және азаматтардың жергілікті мәселелерді талқылауға қатысу мүмкіндігі де маңызды.
Осы тұрғыдан алғанда, жаңа Конституциядағы жергілікті өзін-өзі басқаруға қатысты нормалар ерекше назар аударуды қажет етеді.
Жергілікті өзін-өзі басқару нені білдіреді?
2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданған жаңа Конституция 1 шілдеден бастап күшіне енді.
Құжатта адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау, мемлекеттік органдардың өкілеттіктері және азаматтардың мемлекет ісін басқаруға қатысуына қатысты ережелер қарастырылған.
Конституцияның 91-бабында Қазақстанда жергілікті өзін-өзі басқару танылатыны және оның жергілікті маңызы бар мәселелерді халықтың дербес шешуін қамтамасыз ететіні белгіленген.
Жергілікті өзін-өзі басқару тұрғындардың тікелей қатысуымен, сондай-ақ мәслихаттар мен өзге де жергілікті өзін-өзі басқару органдары арқылы жүзеге асырылады. Олардың дербестігі заңда белгіленген өкілеттіктер шегінде қамтамасыз етіледі.
Бұл нормаларды тұрғындардың өз елді мекенінің дамуына қатысты мәселелерді көтеруі, қоғамдық талқылауларға қатысуы және жергілікті органдардың қызметі туралы ақпарат алуы тұрғысынан қарастыруға болады. Дегенмен нақты қатысу тетіктері мен шешім қабылдау рәсімдері салалық заңнамамен реттеледі.
Алатау қаласы үшін қандай мәселелер өзекті?
Алатау қаласының дамуы жаңа тұрғын аудандарын қалыптастырумен ғана шектелмейді. Қаланың тұрақты жұмыс істеуі үшін инженерлік желілердің қуатын, көлік қатынасын, әлеуметтік нысандардың орналасуын және халыққа көрсетілетін қызметтердің қолжетімділігін өзара үйлестіру қажет.
Мәселен, жаңа тұрғын үйлердің салынуы сол аумақтағы мектептер мен балабақшаларға түсетін жүктемені арттыруы мүмкін. Ал жаңа жолдың пайдалануға берілуі қоғамдық көлік бағыттарын қайта қарау қажеттілігін туындатуы ықтимал.
Мұндай мәселелерді шешуде жергілікті билік органдарының жоспарлары, бюджет мүмкіндіктері және тұрғындардың қажеттіліктері қатар ескерілуге тиіс.
Конституциялық нормалар осы мәселелердің әрқайсысына дайын шешім ұсынбайды. Олар мемлекеттік басқару мен азаматтардың қатысуына қатысты жалпы құқықтық негізді белгілейді. Ал нақты жобаларды жүзеге асыру тәртібі заңдармен, мемлекеттік бағдарламалармен және жергілікті шешімдермен айқындалады.
Жаңа Конституцияның 89-бабына сәйкес, жергілікті атқарушы органдар аумақтарды дамыту жоспарларын, әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларды және жергілікті бюджетті әзірлеп, олардың орындалуын қамтамасыз етеді. Ал 90-бапта әкімдер мен мәслихаттардың шешім қабылдау өкілеттіктері, сондай-ақ заңнамаға сәйкес келмейтін шешімдерді жою тәртібі белгіленген.
Бұл ережелерді өңірлік деңгейде қарастырғанда бірнеше мәселе туындайды. Жергілікті бюджет қаражаты қандай жобаларға бағытталады? Құрылыс пен жөндеу жұмыстарының мерзімі қалай бақыланады? Тұрғындардың өтініштері мен ұсыныстары шешім қабылдау барысында қаншалықты ескеріледі?
Аталған сұрақтардың жауабы Конституция мәтінімен ғана шектелмейді. Оларды бағалау үшін жергілікті бюджеттердің орындалуы, мемлекеттік сатып алу құжаттары, мәслихат шешімдері және әкімдіктердің жария есептері сияқты нақты деректер қажет.
Әсіресе, Алатау секілді дамып келе жатқан қалада инфрақұрылымдық жобалардың ашық жоспарлануы тұрғындардың қажеттіліктерін анықтауға және қабылданған шешімдердің нәтижесін бағалауға мүмкіндік береді.
Конституция – мемлекеттің құқықтық жүйесінің негізі. Алайда оның ережелерін күнделікті өмірде жүзеге асыру заңнаманың сапасына, мемлекеттік мекемелердің қызметіне және құқықтарды қорғау тетіктерінің қолжетімділігіне байланысты.
Алматы облысының тұрғындары үшін бұл мәселе жергілікті басқару шешімдері туралы ақпарат алу, мемлекеттік органдарға өтініш жолдау, заңда көзделген қоғамдық талқылауларға қатысу және құқықтары бұзылған жағдайда тиісті қорғау тетіктерін пайдалану мүмкіндіктерімен байланысты.
Жаңа Конституция жергілікті өзін-өзі басқарудың құқықтық негіздерін белгілегенімен, әрбір тұрғынның ұсынысы міндетті түрде қабылданады немесе барлық жергілікті мәселе тікелей дауыс беру арқылы шешіледі дегенді білдірмейді. Мұндай рәсімдердің нақты тәртібі заңмен айқындалады.
Осылайша, жаңа Конституцияның өңірлік маңызын түсіну үшін оның баптарын ғана емес, сол нормаларды жүзеге асыратын заңдар мен жергілікті басқару шешімдерін де қатар қарастыру қажет.
