Халықаралық рейтингке сәйкес, Қазақстан жанармай бағасы ең қолжетімді елдердің қатарында тоғызыншы орында тұр. Бұл топқа негізінен мұнай-газ ресурстарына бай немесе жанармай бағасын субсидия арқылы төмен ұстап отырған мемлекеттер кіреді. Олардың қатарында Ливия, Иран, Венесуэла, Кувейт, Алжир, Түркменстан, Мысыр, Қатар, Сауд Арабиясы, Бахрейн және Оман бар.
Сарапшылардың айтуынша, мұндай елдерде жанармай бағасын төмен деңгейде ұстау көбіне әлеуметтік саясаттың бір бөлігі ретінде қарастырылады. Сонымен қатар кейбір мемлекеттердің экономикасы мұнай мен газға тәуелді болғандықтан, баға шикізат құнына тікелей байланысты.
Қазақстан бұл елдермен салыстырғанда тұрақтырақ позицияда болғанымен, ел ішінде жанармай бағасын қалыптастыруда мемлекеттің реттеуші рөлі айтарлықтай. Яғни, баға тек нарықтық механизмдермен емес, мемлекеттік саясат арқылы да анықталады.
Экономистер арзан жанармайдың бірқатар жанама әсерлері бар екенін атап өтеді.
Біріншіден, бұл бюджетке және мұнай өңдеу саласына қысым түсіреді. Төмен маржа өндірісті жаңғырту мен инвестиция тарту мүмкіндіктерін шектейді.
Екіншіден, арзан отын ішкі тұтынудың артуына әкеледі. Бұл жол инфрақұрылымына түсетін жүктемені көбейтіп, экологиялық мәселелердің ушығуына ықпал етеді.
Үшіншіден, көрші елдермен баға айырмашылығы отынның заңды және заңсыз түрде сыртқа шығарылуына себеп болуы мүмкін.
Ал дамыған елдерде жағдай керісінше. Еуропа елдері, Жапония және Оңтүстік Кореяда бензин бағасы айтарлықтай жоғары, көбіне литрі 3 доллардан асады. Бұл салық саясатына байланысты: жоғары баға инфрақұрылымды дамытуға, экологиялық жобаларды қаржыландыруға және қоғамдық көлікті жетілдіруге бағытталады.
Қазақстан үшін жанармайдың қолжетімді бағасы әлеуметтік тұрғыдан маңызды фактор болып қала береді. Бұл логистика мен ауыл шаруашылығындағы шығындарды азайтуға мүмкіндік береді.
Дегенмен, мамандар саланың тиімділігін арттыру үшін болашақта жанармай бағасын қалыптастыруда икемді тәсілдер қажет екенін айтады.
«Қазіргі модель қысқа мерзімде тиімді болуы мүмкін. Алайда ұзақ мерзімде баға саясатын икемдірек ету қажет. Қазақстан бүгінгі таңда ең қолжетімді жанармайы бар елдердің қатарында, бұл – маңызды экономикалық артықшылық. Ендігі міндет – осы артықшылықты сақтай отырып, жалпы экономикалық тиімділікті төмендетіп алмау», – дейді сарапшылар.
