Білім алу – адамның негізгі құқықтарының бірі. Ол азаматтың кәсіби қалыптасуына, қоғам өміріне белсенді араласуына және өз мүмкіндіктерін жүзеге асыруына жол ашады. Сондықтан білім беру саласындағы конституциялық кепілдіктер әрбір қазақстандық үшін маңызды. Алайда мемлекеттік мектепте тегін оқу мен жоғары оқу орнында білім алудың құқықтық шарттары бірдей емес. Конституцияда олардың әрқайсысына қатысты жеке нормалар белгіленген.
Конституцияның 33-бабының бірінші тармағына сәйкес, Қазақстан азаматтарына мемлекеттік оқу орындарында тегін орта білім алуға кепілдік беріледі. Сонымен қатар бастауыш және негізгі орта білім алу міндетті болып саналады. Бұл дегеніміз – баланың отбасының материалдық жағдайына қарамастан, мемлекеттік мектепте тегін білім алуға құқығы бар. Аталған норма балалардың білім алуына тең мүмкіндік жасауға және олардың әлеуметтік жағдайына байланысты шеттетілмеуіне бағытталған.
Жоғары білім де тегін бола ма?
Конституцияның 33-бабының екінші тармағында Қазақстан азаматтарының заңда белгіленген тәртіппен жоғары оқу орындарында білім алуға құқығы бекітілген. Дегенмен бұл барлық азамат жоғары білімді міндетті түрде тегін алады дегенді білдірмейді. Жоғары оқу орындарына қабылдау, мемлекеттік білім гранттарын бөлу және ақылы негізде оқу тәртібі тиісті заңнамамен реттеледі. Яғни мектеп түлектері жоғары білімді мемлекеттік грант арқылы немесе ақылы негізде ала алады. Ал грантқа ие болу үшін белгіленген талаптар мен конкурстық іріктеу шарттарын орындау қажет.
Ата Заңның 33-бабының үшінші тармағында жекеменшік оқу орындарында ақылы білім алу заңда белгіленген негіздер мен тәртіпке сәйкес жүзеге асырылатыны көрсетілген. Демек, мемлекеттік және жекеменшік білім беру ұйымдарында оқу ақысына қатысты талаптар әртүрлі болуы мүмкін. Жекеменшік мектептер мен жоғары оқу орындары білім беру қызметін қолданыстағы заңнамаға сәйкес ұйымдастыруға міндетті.
Білім сапасына кім жауап береді?
Конституцияның 33-бабының төртінші тармағына сәйкес, мемлекет жалпыға міндетті білім беру стандарттарын белгілейді.
Бұл талап барлық білім беру ұйымына қатысты қолданылады. Яғни мектептің немесе университеттің мемлекеттік не жекеменшік болуына қарамастан, оқу процесі белгіленген стандарттарға сай ұйымдастырылуы тиіс.
Бірыңғай стандарттар білім беру мазмұнына, оқушылар мен студенттердің меңгеруі тиіс білім деңгейіне және оқу процесінің негізгі талаптарына ортақ негіз қалыптастырады.
Конституцияның 33-бабының бесінші тармағында еліміздегі білім мен тәрбие беру жүйесінің зайырлы сипаты бекітілген. Бұл талап рухани, яғни діни білім беру ұйымдарына қолданылмайды.
Зайырлы білім беру қағидаты оқу процесінің діни ұстанымдарға емес, мемлекеттік білім беру стандарттарына негізделетінін білдіреді.
Осылайша, Конституцияның 33-бабы азаматтардың білім алу құқығын ғана емес, білім беру ұйымдарының қызметіне қойылатын негізгі талаптарды да айқындайды.
Мемлекеттік мектептерде тегін орта білім алу кепілдігі, жоғары білімге қол жеткізу құқығы, бірыңғай білім стандарттары мен зайырлы оқыту қағидаты – еліміздің білім беру жүйесінің құқықтық негізін құрайды.





