Қазіргі қоғамда білім адамның жеке дамуының ғана емес, мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік өркендеуінің де басты алғышарттарының біріне айналды. Ғылым мен технологияның қарқынды дамуы еңбек нарығына жаңа талаптар қойып, кәсіби біліктілігі жоғары мамандарға деген сұранысты арттырып отыр. Мұндай жағдайда азаматтардың сапалы білім алуына жағдай жасау мемлекеттің ұзақмерзімді дамуына тікелей әсер етеді. Сондықтан білім алу құқығын конституциялық деңгейде бекіту қоғамдағы тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етудің маңызды құқықтық тетігі саналады.
Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының 33-бабында азаматтардың мемлекеттік оқу орындарында тегін орта білім алуына кепілдік берілген. Сонымен қатар бастауыш және негізгі орта білімнің міндетті екені көрсетілген. Бұл қағидаттың әлеуметтік маңызы зор. Өйткені баланың білім алуы оның отбасының материалдық жағдайына немесе әлеуметтік мәртебесіне тәуелді болмауы тиіс.
Тегін орта білім беру кепілдігі әрбір баланың мектепке баруына құқықтық негіз қалыптастырады. Ал міндетті білім беру талабы балалардың мектептен тыс қалуының алдын алуға бағытталған.
Дегенмен білім алуға құқықтың болуы мен сапалы білімге нақты қолжетімділік әрдайым бірдей ұғым емес. Мектеп ғимараттарының жағдайы, мұғалімдердің кәсіби даярлығы, оқу құралдарының жеткіліктілігі және цифрлық технологияларға қолжетімділік оқыту нәтижесіне тікелей ықпал етеді. Сондықтан конституциялық кепілдікті жүзеге асыру үшін білім беру ұйымдарының жұмысын жүйелі түрде жетілдіру қажет.
33-баптың екінші тармағында Қазақстан Республикасы азаматтарының заңға сәйкес жоғары оқу орындарында жоғары білім алуға құқығы бекітілгені көрсетілген. Жоғары білім – жастардың кәсіби қалыптасуына, ғылыми әлеуетін дамытуына және еңбек нарығында бәсекеге қабілетті маман болуына мүмкіндік беретін маңызды кезең. Алайда жоғары білім алу құқығы барлық азаматтың жоғары оқу орнында автоматты түрде тегін оқитынын білдірмейді. Оған қабылдау мен білім алуды қаржыландыру тәртібі заңнамада белгіленеді. Бұл ретте жастардың қабілеті мен білім деңгейіне сәйкес мүмкіндік алуы, білім беру гранттарының қолжетімділігі және маман даярлау сапасы ерекше мәнге ие. Еңбек нарығы үнемі өзгеріп отырған қазіргі кезеңде жоғары оқу орындарының міндеті диплом берумен ғана шектелмейді. Олар қоғам сұранысына жауап беретін, кәсіби дағдыларды меңгерген және алған білімін тәжірибеде қолдана алатын мамандар даярлауы тиіс.
Конституцияның аталған бабында жекеменшік оқу орындарында ақылы білім алу тәртібінің заңмен реттелетіні де қарастырылған. Сонымен қатар мемлекет барлық білім беру ұйымдары орындауға міндетті жалпыға бірдей білім беру стандарттарын белгілейді. Бұл талаптың негізгі мақсаты – білім беру ұйымдарының меншік нысанына қарамастан, оқыту сапасына қойылатын ортақ өлшемдерді сақтау. Мемлекеттік және жекеменшік мектептер мен жоғары оқу орындарының қызметінде бірыңғай талаптардың болуы білім беру жүйесінің тұтастығын қамтамасыз етуге бағытталған.
Дегенмен білім сапасын тек бекітілген стандарттармен өлшеу жеткіліксіз. Оқушылардың алған білімін өмірде қолдана білуі, сыни ойлау қабілеті, шығармашылық ізденісі және жаңа жағдайларға бейімделуі де маңызды көрсеткіштер саналады.
33-бапта білім беру мен тәрбие жүйесінің зайырлы сипатына да назар аударылған. Ұсынылған мәтінге сәйкес, рухани немесе діни білім беру ұйымдарын қоспағанда, Қазақстан аумағындағы білім беру ұйымдарында білім беру мен тәрбие зайырлы сипатта болады. Бұл қағидат білім беру үдерісінің ғылыми негіздерге сүйенуін, түрлі дүниетаным өкілдерінің құқықтарын құрметтеуді және оқушыларға ортақ білім беру талаптарын сақтауды көздейді. Зайырлы білім беру жүйесі азаматтардың дүниетанымына қарамастан, сапалы білім алуына жағдай жасау тұрғысынан маңызды.
Қала мен ауыл арасындағы білім алшақтығын азайту – өзекті міндет
Конституцияда білім алу құқығы бекітілгенімен, оны барлық өңірде бірдей деңгейде қамтамасыз ету мәселесі өзектілігін жоғалтқан жоқ. Әсіресе қала мен ауыл мектептерінің материалдық-техникалық мүмкіндіктері, интернет сапасы, заманауи зертханалармен жабдықталуы және білікті педагогтермен қамтамасыз етілуі әртүрлі болуы мүмкін. Мұндай айырмашылықтар оқушылардың білім нәтижесіне және болашақта мамандық таңдау мүмкіндігіне әсер етеді. Сондықтан білім беру саласындағы маңызды міндеттердің бірі – баланың қай өңірде тұратынына қарамастан, сапалы білім алуына тең жағдай жасау.
Бұл үшін ауыл мектептерінің инфрақұрылымын жаңарту, педагогтердің кәсіби дамуына қолдау көрсету және заманауи білім беру технологияларын қолжетімді ету қажет. Сонымен қатар ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар үшін кедергісіз орта қалыптастыру да білім алу құқығын толық жүзеге асырудың ажырамас бөлігі.
Білім беру саласына салынған инвестицияның нәтижесі бірден байқалмауы мүмкін. Алайда ұзақмерзімді кезеңде оның ықпалы экономиканың барлық саласынан көрінеді. Сапалы білім алған азамат еңбек нарығында өз орнын табуға, кәсіби тұрғыдан дамуға және қоғам өміріне белсенді қатысуға көбірек мүмкіндік алады. Білікті дәрігер денсаулық сақтау жүйесінің дамуына үлес қосса, инженер жаңа технологияларды енгізуге, мұғалім келесі ұрпақтың білімді болып қалыптасуына ықпал етеді. Ал ғылыми ізденіспен айналысатын жастар елдің инновациялық әлеуетін арттыра алады.
Осы тұрғыдан алғанда, білім алу құқығы жеке адамның мүмкіндігін кеңейтумен қатар, мемлекеттің экономикалық тұрақтылығы мен әлеуметтік дамуына да негіз қалайды. Алайда бұл құқықтың нақты нәтижесі білім беру ұйымдарының санымен немесе оқуға қабылданған азаматтардың көрсеткішімен ғана бағаланбауы тиіс. Ең бастысы – әрбір адамның алған білімін өмірде тиімді пайдалана алуы.
Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының 33-бабы туралы ұсынылған материал білім алу құқығын қорғаудың бірнеше маңызды бағытын қамтиды. Олардың қатарында тегін орта білім беру кепілдігі, жоғары білім алу құқығы, білім беру стандарттары және зайырлылық қағидаты бар.
Аталған нормалардың қоғам үшін маңызы оларды күнделікті өмірде жүзеге асырумен тікелей байланысты. Мемлекет білім беру жүйесінің қолжетімділігі мен сапасын қамтамасыз етуге жағдай жасаса, азаматтар да білім алуға жауапкершілікпен қарауы қажет. Өйткені білім – тек жеке жетістікке жетудің құралы емес, тұтас қоғамның зияткерлік әлеуетін қалыптастыратын стратегиялық ресурс.
