Мемлекеттік қызмет – қоғам мен мемлекет арасындағы сенімге негізделген жауапты сала. Сондықтан мемлекеттік қызметшінің кәсіби біліктілігімен қатар, оның адалдығы, әділдігі, адамгершілік қасиеттері мен азаматтармен қарым-қатынас мәдениеті де ерекше маңызға ие.
А. Қасымберкебаевтың айтуынша, мемлекеттік қызметшінің әрбір әрекеті мемлекеттік органның беделіне және халықтың билікке деген сеніміне тікелей әсер етеді. Осы себепті қызметтік әдеп нормаларын сақтау мен тәртіптік жауапкершілік тетіктерін тиімді қолдану мемлекеттік басқару жүйесін жетілдірудің маңызды бағыттарының бірі саналады.
Сарапшы мемлекеттік қызметшілердің Әдеп кодексі халықтың сенімін нығайтуға, қоғамдық келісім мен бірлікті сақтауға, сондай-ақ мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығы мен тиімділігін арттыруға бағытталғанын атап өтті. Мемлекеттік қызметші өзіне жүктелген міндеттерді сапалы орындаумен қатар, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін құрметтеуге, қарым-қатынаста сыпайылық танытуға, дөрекілік пен кемсітушілікке жол бермеуге міндетті. Бұл талаптар тек қызметтік міндеттерді орындау кезеңімен шектелмейді.
А. Қасымберкебаевтың айтуынша, мемлекеттік қызметшінің көпшілік алдындағы әрекеті мен әлеуметтік желілердегі жарияланымдары да оның кәсіби беделіне және мемлекеттік қызметке деген қоғамдық көзқарасқа әсер етуі мүмкін. Сондықтан әдеп нормаларын сақтау мемлекеттік қызметшінің күнделікті мінез-құлқының ажырамас бөлігі болуы тиіс.
Қандай әрекеттер тәртіптік жауапкершілікке әкеледі?
Мемлекеттік қызмет туралы заңнамада мемлекеттік қызметшілердің жауаптылығы, тәртіптік теріс қылықтардың түрлері, тәртіптік жазалар және оларды қолдану тәртібі айқындалған.
А. Қасымберкебаев мемлекеттік қызметшінің өзіне жүктелген міндеттерді кінәлі түрде орындамауы, лауазымдық өкілеттіктерін асыра пайдалануы, қызметтік тәртіп пен әдеп талаптарын бұзуы тәртіптік теріс қылық болып саналады.
Сонымен қатар анықталған заңбұзушылықтарды жою бойынша тиісті шаралар қабылдамау да тәртіптік жауапкершілікке негіз болуы мүмкін.
Мұндай құқықбұзушылықтар үшін заңнамада ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс, қызметке толық сай еместігі туралы ескерту, лауазымдық деңгейін төмендету және мемлекеттік қызметтен босату сияқты тәртіптік шаралар көзделген. Жекелеген жазаларды қолдану кезінде мемлекеттік қызметшінің лауазымдық мәртебесі мен заңнамада белгіленген талаптар ескеріледі.
Ескерту – екі ай, сөгіс – үш ай
Сарапшы заңнамадағы маңызды өзгерістердің бірі тәртіптік жазалардың қолданылу мерзімдеріне қатысты екенін атап өтті. Бұған дейін ескерту, сөгіс және қатаң сөгіс түріндегі тәртіптік жазалардың қолданылу мерзімі алты ай болған. Ал жаңартылған талаптарға сәйкес:
- Ескерту мерзімі – 2 ай;
- Сөгіс мерзімі – 3 ай;
- Қатаң сөгіс мерзімі – 6 ай.
А. Қасымберкебаевтың пікірінше, мұндай өзгеріс тәртіптік жауапкершілік шараларын жасалған теріс қылықтың ауырлығына қарай саралауға және жазаны қолдануда неғұрлым әділ әрі теңгерімді тәсіл қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұл ретте тәртіптік жазаның түрін анықтау кезінде құқықбұзушылықтың сипаты мен ауырлығы, оның жасалу мән-жайлары, мемлекеттік қызметшінің кінә дәрежесі, қызметке көзқарасы, сондай-ақ жауаптылықты жеңілдететін және ауырлататын жағдайлар назарға алынады.
Мемлекеттік қызметшінің құқықтары қалай қорғалады?
Тәртіптік жауапкершілікке тарту барысында заңдылық пен әділдік қағидаттарының сақталуы маңызды.
Сарапшының түсіндіруінше, мемлекеттік қызметші өзіне қатысты тәртіптік істің материалдарымен танысуға, қызметтік тергеп-тексеру рәсіміне қатысуға және қабылданған шешімге заңнамада белгіленген тәртіппен шағым жасауға құқылы.
Сонымен қатар мемлекеттік лауазымын төмендету түріндегі тәртіптік жаза белгілі бір талаптар сақталған жағдайда ғана қолданылады.
Атап айтқанда, мемлекеттік органда төмен тұрған бос лауазым болуы және қызметші сол лауазымға қойылатын біліктілік талаптарына сәйкес келуі қажет. Бұл жаза уақытша бос мемлекеттік лауазымдарға қолданылмайды.
Аталған талаптар тәртіптік жауапкершілік шараларын қолдану кезінде мемлекеттік қызметшілердің құқықтарын қорғауға және қабылданатын шешімдердің әділдігін қамтамасыз етуге бағытталған.
Халық сенімі – мемлекеттік қызметтің басты өлшемі
А. Қасымберкебаев мемлекеттік қызмет саласындағы заңнама талаптарын сақтау, тәртіп пен әдеп нормаларын ұстану мемлекеттік аппараттың тиімді әрі тұрақты жұмыс істеуінің негізгі шарттары екенін атап өтті.
Оның пайымдауынша, мемлекеттік қызметшінің кәсібилігі тек білімі мен тәжірибесіне байланысты емес. Заңға құрметпен қарау, қызметтік міндеттерді адал орындау, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау және қабылдаған шешімдері үшін жауапкершілік алу да маңызды.
Мемлекеттік қызметтегі заңдылық, тәртіп және әдеп қағидаттарының өзара сабақтастығы азаматтардың заңды мүдделерін қорғауға, мемлекеттік органдар қызметінің сапасын арттыруға және қоғамның билікке деген сенімін нығайтуға ықпал етеді.
