Құқықтық мемлекет құрудың басты шарттарының бірі – заңның баршаға бірдей қолданылуы. Бұл қағидат тек мемлекеттік басқару жүйесіне ғана емес, азаматтардың күнделікті өміріне де тікелей қатысты.
Мәселен, мемлекеттік мекемеге өтініш жолдаған азамат белгіленген мерзімде жауап алуға, құжат рәсімдеу кезінде түсінікті әрі ашық рәсімдерден өтуге құқылы. Ал жергілікті атқарушы органға жүгінген тұрғын қабылданған шешімнің заңды негізін білуі тиіс. Егер азаматтың құқығы бұзылса, оны заңда көзделген тәртіппен қорғауға мүмкіндік болуы қажет.
Осы тұрғыдан алғанда, «Заң мен тәртіп» қағидатының мәні тек құқық бұзушылықтың алдын алумен шектелмейді. Ол мемлекеттік органдардың ашықтығын, лауазымды тұлғалардың жауапкершілігін және азаматтардың заң алдындағы теңдігін қамтамасыз етумен де байланысты.
Құқықтық тәртіптің орнығуы ең алдымен мемлекеттік аппараттың заң талаптарын бұлжытпай орындауына байланысты.
Кез келген лауазымды тұлғаның қабылдаған шешімі нақты құқықтық негізге сүйенуі тиіс. Сот актілері қолданыстағы заңнамаға сәйкес шығарылып, мемлекеттік қызметтер азаматтарға түсінікті әрі белгіленген тәртіппен көрсетілуі қажет.
Бұл ретте мемлекеттік органдардың қызметінде заңдылықпен қатар, ашықтық пен есептілік қағидаттарының сақталуы маңызды.
Азаматтар үшін мемлекеттік басқарудың тиімділігі көбіне күнделікті мәселелердің қалай шешілетіні арқылы бағаланады. Өтініштің уақытылы қаралуы, мемлекеттік қызметтің қолжетімділігі, шешімдердің негізді болуы және құқықтарды қорғау тетіктерінің жұмыс істеуі – құқықтық тәртіптің нақты көріністері.
Конституциялық қағидаттарды іс жүзінде жүзеге асыру мемлекеттік органдардың қызметіне қойылатын талаптарды күшейтуді көздейді.
Заң талаптарының бірізді орындалуы әкімшілік шешімдер қабылдау кезінде субъективті көзқарастардың ықпалын азайтуға, қызметтік өкілеттіктерді асыра пайдаланудың алдын алуға және азаматтардың мемлекеттік институттарға деген сенімін нығайтуға ықпал етуі мүмкін.
Сонымен қатар құқықтық тәртіптің сақталуы тек мемлекеттік органдарға жүктелетін міндет емес. Азаматтар, қоғамдық бірлестіктер, кәсіпкерлік субъектілері мен саяси ұйымдар да өз қызметін заң талаптарына сәйкес жүзеге асыруға жауапты.
Заңның үстемдігі барлық тарапқа ортақ талап ретінде қолданылған жағдайда ғана құқықтық нормалардың қоғам өміріндегі нақты ықпалын бағалауға болады.
Азаматтардың құқығын қорғау – басты міндеттердің бірі
Құқықтық мемлекеттің маңызды белгілерінің бірі – азаматтың өз құқығын заңды жолмен қорғай алу мүмкіндігі.
Мемлекеттік органның шешімімен келіспеген адам белгіленген тәртіппен шағымдануға, ал құқығы бұзылған жағдайда сотқа жүгінуге құқылы.
Алайда құқықтық кепілдіктердің тиімділігі олардың заңда бекітілуімен ғана өлшенбейді. Азаматтардың осы тетіктерді іс жүзінде қаншалықты пайдалана алатыны, мемлекеттік органдардың өтініштерге қалай жауап беретіні және қабылданған шешімдердің орындалуы да маңызды.
Сондықтан құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету үшін заңнамалық талаптармен қатар, оларды қолданудың ашық әрі түсінікті рәсімдері қажет.
Түптеп келгенде, «Заң мен тәртіп» қағидатының қоғам өміріндегі маңызы азаматтардың күнделікті құқықтық қатынастарынан көрінеді. Мемлекеттік органның негізді шешімі, уақытылы көрсетілген қызмет, әділ сот талқылауы және заңды құқықтарды қорғау мүмкіндігі – құқықтық мемлекеттің негізгі өлшемдері.
Заң талаптарының барлық азаматтар мен мемлекеттік институттарға бірдей қолданылуы құқықтық тұрақтылықты қамтамасыз етудің және мемлекеттік басқаруға деген қоғамдық сенімді қалыптастырудың маңызды шарты болып саналады.
