2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданып, 1 шілдеден бастап күшіне енген жаңа Конституцияда адам құқықтарын қорғауға ерекше мән берілген. Ата заңның 1-бабында адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең жоғары құндылығы екені бекітілген. Бұл норма мемлекеттік органдардың қызметі ең алдымен азаматтардың заңды мүдделерін қорғауға бағытталуы тиіс деген ұстанымды айқындайды. Конституцияның «Негізгі құқықтар, бостандықтар мен міндеттер» деп аталатын II бөлімінде адамның негізгі құқықтары мен оларды қорғау кепілдіктері қарастырылған. Атап айтқанда, 15-бапта адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан тиесілі екені және олардың ажырамас сипатқа ие болатыны көрсетілген. Бұл – адам құқықтары мемлекет тарапынан берілетін артықшылық емес, әрбір адамның табиғи құндылығы ретінде танылатынын білдіреді.
Азамат өз құқығын қалай қорғай алады?
Құқықтық мемлекеттің басты ерекшелігі – азаматтардың құқықтарын жариялаумен ғана шектелмей, оларды қорғаудың нақты тетіктерін қалыптастыру.
Жаңа Конституцияның 12-бабында әр адамның өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға және заңға сәйкес білікті заң көмегін алуға құқығы бекітілген.
Яғни азамат мемлекеттік органның немесе лауазымды тұлғаның шешімімен келіспеген жағдайда заңда белгіленген тәртіппен сотқа жүгіне алады.
Сонымен қатар Конституцияның 15-бабының 6-тармағында мемлекеттік органдар мен олардың лауазымды адамдарының заңсыз әрекеттерінен келтірілген зиянды мемлекеттен өтетіп алу құқығы қарастырылған.
Бұл нормалар мемлекеттік органдардың жауапкершілігін күшейтіп, азаматтардың заңды мүдделерін қорғауға негіз болады.
Өмір сүру және жеке бас бостандығы – ажырамас құқық
Конституцияда адамның өмір сүру құқығына ерекше мән берілген. 17-бапта өмір сүру құқығы әр адамның ажырамас құқығы ретінде танылып, өлім жазасына тыйым салынған. Ал 18-бап жеке бас бостандығы мен оған қол сұғылмау құқығына кепілдік береді. Бұл нормаға сәйкес, адамды заңда белгіленген тәртіптен тыс ұстауға болмайды. Күзетпен ұстауға сот шешімімен ғана рұқсат етіледі. Ұсталған азаматқа оның құқықтары түсіндіріліп, адвокат көмегін пайдалану мүмкіндігі берілуі тиіс.
Сондай-ақ Конституцияның 19-бабында кінәсіздік презумпциясы бекітілген. Адамның кінәсі заңды күшіне енген сот үкімімен дәлелденгенге дейін ол кінәлі деп есептелмейді. Аталған нормалар азаматтардың құқық қорғау және сот жүйесімен қарым-қатынасында заңдылықтың сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған.
Цифрлық дәуірде жеке деректерді қорғаудың маңызы артып келеді
Қазіргі уақытта адам құқықтарын қорғау мәселесі тек қоғамдық және әлеуметтік қатынастармен шектелмейді. Цифрлық технологиялардың дамуы азаматтардың жеке мәліметтерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді де маңызды міндетке айналдырды. Интернет-банкинг, электрондық мемлекеттік қызметтер, әлеуметтік желілер мен түрлі цифрлық платформаларды пайдалану барысында жеке деректердің қорғалуы ерекше өзектілікке ие. Жаңа Конституцияның 21-бабында жеке өмірге, жеке және отбасы құпиясына қол сұғылмау құқығы бекітілген.
Сонымен қатар дербес деректерді заңсыз жинаудан, өңдеуден, сақтаудан және пайдаланудан қорғау кепілдіктері қарастырылған. Бұл нормалар азаматтардың жеке ақпаратын қорғаудың конституциялық негізін қалыптастырады.
Алайда дербес деректердің қауіпсіздігі заңнамалық кепілдіктермен ғана шектелмейді. Ол үшін ақпараттық жүйелердің сенімділігі, тиісті мемлекеттік бақылау және азаматтардың цифрлық сауаттылығы да маңызды.
Сөз бостандығы мен заң алдындағы теңдік
Демократиялық қоғамның дамуы азаматтардың өз пікірін еркін білдіруіне, ақпарат алуына және қоғамдық өмірге белсенді қатысуына тікелей байланысты.
Конституцияның 23-бабында сөз, ғылыми, техникалық және көркем шығармашылық еркіндігіне кепілдік беріліп, цензураға тыйым салынған.
Бұл қағидалар қоғамдық пікірдің қалыптасуына, ғылым мен мәдениеттің дамуына және азаматтардың ақпараттық құқықтарын жүзеге асыруына негіз болады.
Сонымен бірге сөз бостандығы басқа адамдардың құқықтары мен қадір-қасиетін құрметтеу жауапкершілігімен қатар жүруге тиіс.
Ал Конституцияның 16-бабында заң мен сот алдында барлығының тең екені бекітілген.
Азаматтарды әлеуметтік жағдайына, жынысына, ұлтына, тіліне, дініне немесе өзге де белгілеріне байланысты кемсітуге жол берілмейді.
Бұл қағида қоғамдағы әділдікті қамтамасыз етудің және азаматтардың тең мүмкіндіктерін қорғаудың маңызды құқықтық негізі саналады.
Конституциялық құқықтардың орындалуы қалай қамтамасыз етіледі?
Жаңа Конституцияда азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған құқықтық тетіктер де қарастырылған.
Атап айтқанда, 75-бапта Конституцияға сәйкес келмейді деп танылған заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің қолданылуын тоқтатуға қатысты ережелер белгіленген.
Ал 79-бапта соттардың адамның конституциялық құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіретін заңдар мен нормативтік актілерді қолдануына жол берілмейтіні көрсетілген.
Бұл нормалар Конституцияның жоғары заңдық күшін қамтамасыз етуге және азаматтардың құқықтарын қорғау жүйесін нығайтуға бағытталған.
Дегенмен құқықтардың заң жүзінде бекітілуі олардың күнделікті өмірде толық сақталатынына автоматты түрде кепілдік бермейді.
Ол үшін сот жүйесінің тиімді жұмысы, мемлекеттік органдардың ашықтығы, заң көмегінің қолжетімділігі және азаматтардың құқықтық сауаттылығы қажет.
Адам құқығы – құқықтық мемлекеттің басты өлшемі
Қазақстанның жаңа Конституциясындағы адам құқықтарына қатысты нормалар мемлекеттің азамат алдындағы жауапкершілігін айқындайды.
Өмір сүру, жеке бас бостандығы, ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау, сөз еркіндігі, жеке өмірге қол сұғылмау және сот арқылы қорғану құқықтары – құқықтық мемлекеттің негізгі тіректері.
Алайда кез келген конституциялық реформаның нәтижесі қабылданған нормалардың санымен емес, олардың іс жүзінде қаншалықты тиімді орындалатынымен бағаланады.
Азамат өз құқығы бұзылған жағдайда әділдікке қол жеткізе алса, мемлекеттік органдар заң аясында әрекет етсе және заң баршаға бірдей қолданылса, конституциялық қағидаттардың нақты нәтижесі көрінеді.
