Кез келген елдің экономикалық дамуы азаматтардың іскерлік белсенділігімен тығыз байланысты. Жаңа кәсіпорындардың ашылуы, өндірістің кеңеюі, жұмыс орындарының құрылуы мен инвестицияның тартылуы кәсіпкерлікке жасалған жағдайға тікелей тәуелді. Сондықтан бизнес жүргізу еркіндігінің Конституция деңгейінде бекітілуі экономикалық қатынастардың құқықтық тұрақтылығы тұрғысынан маңызды.
Бұл кепілдіктің мәні – әр азаматтың заң аясында өз кәсібін ашуға, мүлкін кәсіпкерлік мақсатта пайдалануға және экономикалық бастамаларын жүзеге асыруға құқылы болуы. Аталған норма ірі компанияларға ғана емес, күнделікті еңбегімен табыс тауып отырған шағын кәсіп иелеріне де қатысты.
Мәселен, ауыл шаруашылығымен айналысатын фермер, шағын дүкен иесі, отандық өнім өндіруші немесе қызмет көрсету саласындағы кәсіпкер үшін өз ісін заңды түрде жүргізу және дамыту мүмкіндігі ерекше мәнге ие. Себебі кәсіпкерлік – жеке табыс көзі ғана емес, халықты жұмыспен қамтудың, жергілікті өндірісті өркендетудің және өңір экономикасын дамытудың маңызды тетігі.
Кәсіпкерлік еркіндігі адал бәсекелестікпен ұштасуы тиіс
Конституциялық кепілдіктердің тағы бір маңызды бағыты – нарықтағы әділ бәсекелестікті қорғау. Негізгі заң жосықсыз бәсекелестікке тыйым салады, ал монополиялық қызметті реттеу немесе шектеу заң арқылы жүзеге асырылады.
Бұл қағидаттың экономикалық мәні зор. Өйткені кәсіпкерлік еркіндігі барлық нарық қатысушысына тең мүмкіндік берілген жағдайда ғана толық жүзеге асады. Жекелеген компаниялардың үстем жағдайын теріс пайдалануы немесе бәсекелестерге заңсыз кедергі келтіруі шағын және орта бизнестің дамуын тежейтін факторға айналуы мүмкін.
Сондықтан адал бәсекелестікті қорғау – тек кәсіпкерлер арасындағы қатынастарды реттеу мәселесі емес. Ол тұтынушылардың таңдау мүмкіндігіне, тауарлар мен қызметтердің сапасына және нарықтың тиімді жұмыс істеуіне де әсер етеді.
Құқықтық тұрақтылық – инвестиция мен дамудың алғышарты
Кәсіпкер үшін өз қызметін ұзақ мерзімге жоспарлау мүмкіндігі аса маңызды. Өндіріс орнын ашу, жаңа технология енгізу немесе жұмыс орындарын көбейту елеулі қаржылық шығын мен тәуекелді талап етеді. Мұндай шешімдер қабылдауда меншік құқығының қорғалуы, заң талаптарының айқындығы және кәсіпкерлік қызметке негізсіз араласудан қорғану тетіктері маңызды рөл атқарады.
Осы тұрғыдан алғанда, Конституцияда кәсіпкерлік еркіндігінің бекітілуі экономикалық қызметтің құқықтық негізін айқындайды. Алайда бұл кепілдіктердің іс жүзіндегі тиімділігі олардың салалық заңнамада қалай нақтыланатынына және құқық қолдану тәжірибесінде қаншалықты сақталатынына байланысты.
Кәсіпкерлік еркіндігі шексіз құқық дегенді білдірмейді. Бизнес қызметі заң талаптарына сай жүргізіліп, өзге азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне нұқсан келтірмеуі тиіс. Демек, экономикалық еркіндік пен кәсіпкердің жауапкершілігі бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар.
Өңірлік экономика үшін маңызы қандай?
Кәсіпкерлік құқықтарының қорғалуы өңірлердің экономикалық әлеуетін дамыту тұрғысынан да өзекті. Әсіресе ауыл шаруашылығы, өңдеу өнеркәсібі, сауда және қызмет көрсету салалары дамып келе жатқан Алматы облысы үшін шағын және орта бизнестің тұрақты жұмыс істеуі маңызды.
Жергілікті кәсіпкерлердің өндіріс көлемін ұлғайтуы, жаңа жобаларды қолға алуы және жұмыс орындарын ашуы өңір экономикасының әртараптануына ықпал ете алады. Ал мұндай бастамалардың жүзеге асуы құқықтық кепілдіктермен қатар, инфрақұрылымның қолжетімділігіне, қаржыландыру мүмкіндіктеріне және нарықтағы бәсекелестік жағдайына да тәуелді.
Түптеп келгенде, кәсіпкерлік еркіндігін қорғау – азаматтардың экономикалық мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған конституциялық қағидат. Оның басты мәні – заңды кәсіппен айналысуға жағдай жасау, меншік құқығын құрметтеу және нарықта әділ ережелердің сақталуын қамтамасыз ету.
