Конституцияның 1-бабында Қазақстан демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде айқындалған. Ал осы қағидаттың азаматтардың күнделікті өміріне тікелей қатысты тетіктерінің бірі 31-бапта көрініс тапқан. Онда азаматтарға жалақы мен зейнетақының ең төмен мөлшеріне, сондай-ақ жасына, науқастануына, мүгедектігіне, асыраушысынан айырылуына және заңда белгіленген өзге де негіздер бойынша әлеуметтік қамсыздандыруға кепілдік берілген.
Конституциялық кепілдік нені білдіреді?
Әлеуметтік құқықтардың Конституция деңгейінде бекітілуінің маңызы – олардың мемлекеттің ұзақмерзімді міндеттемесі ретінде танылуында.
Экономикалық жағдай, мемлекеттік бағдарламалар мен әлеуметтік төлемдердің нақты мөлшері уақыт өте өзгеруі мүмкін. Алайда азаматты әлеуметтік қорғау қағидаты негізгі құқықтық бағдар ретінде сақталады.
Бұл ретте Конституция ең төменгі жалақы немесе зейнетақының нақты сомасын белгілемейді. Олардың көлемі бюджет және салалық заңнама арқылы айқындалады. Мәселен, 2026 жылы Қазақстанда ең төменгі жалақы 85 мың теңге, ең төменгі зейнетақы 69 049 теңге болып белгіленген.
Сондықтан конституциялық норма мен оның іс жүзіндегі орындалуын ажырата қарастырған жөн. Конституция мемлекеттің міндетін және азаматтың негізгі кепілдігін бекітсе, нақты төлем мөлшері мен оны алу тәртібі қолданыстағы заңнама арқылы реттеледі.
Әлеуметтік қолдау тек зейнетақы мен жәрдемақы емес
Әлеуметтік мемлекетті тек зейнетақы немесе жәрдемақы төлеумен байланыстыру оның мазмұнын тарылтады. Бұл қағидат адамның өмірінің әр кезеңіндегі әлеуметтік тәуекелдерден қорғалуымен тікелей байланысты.
Адам жасына байланысты еңбек ету мүмкіндігін жоғалтуы, сырқаттануы, мүгедектікке тап болуы немесе отбасы асыраушысынан айырылуы мүмкін. Мұндай жағдайда азаматтың табысы күрт төмендеп, отбасының әлеуметтік жағдайына әсер етуі ықтимал.
Сондықтан әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінің негізгі міндеттерінің бірі – осындай жағдайда адамның ең қажетті әлеуметтік қолдаусыз қалуына жол бермеу.
Осы тұрғыдан алғанда, Конституциядағы әлеуметтік кепілдіктер мемлекеттің азаматтың орнына барлық мәселені шешіп беруі дегенді білдірмейді. Керісінше, адамның өз мүмкіндігі жеткіліксіз болған немесе объективті себептермен шектелген жағдайда жұмыс істейтін құқықтық және әлеуметтік қорғау тетіктерінің болуын көздейді.
Мемлекет пен қоғамның ортақ жауапкершілігі
Жаңа Конституциядағы тағы бір маңызды бағыт – әлеуметтік жауапкершіліктің мемлекетпен ғана шектелмеуі.
31-бапта ерікті әлеуметтік сақтандыру, әлеуметтік қамсыздандырудың өзге де нысандары, волонтерлік қызмет пен қайырымдылықтың қолдау табатыны көрсетілген.
Бұл әлеуметтік саясаттың көпдеңгейлі моделіне негіз қалайды. Яғни бірінші деңгейде мемлекет негізгі әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз етсе, екінші деңгейде сақтандыру жүйелері, үшінші сектор, бизнес, қайырымдылық ұйымдары мен волонтерлер қоғамдық мәселелерді шешуге қатыса алады.
Бірақ мұнда маңызды шекара бар: қайырымдылық пен волонтерлік мемлекеттік әлеуметтік міндеттемелердің орнын баспауы тиіс. Олар мемлекеттік қолдау жүйесін толықтыратын қоғамдық тетік ретінде қызмет етеді.
Азамат үшін оның практикалық маңызы қандай?
Қарапайым азамат тұрғысынан қарағанда, Конституциядағы әлеуметтік нормалардың құндылығы адамның белгілі бір өмірлік қиындыққа тап болған кезде мемлекет тарапынан әлеуметтік қорғауды талап етуіне құқықтық негіз болуында.
Мәселен, азамат зейнет жасына жеткенде, денсаулығына байланысты еңбек ету мүмкіндігін жоғалтқанда, мүгедектік жағдайында немесе асыраушысынан айырылған кезде әлеуметтік қамсыздандыру тетіктері іске қосылады. Олардың нақты шарттары, мөлшері мен тәртібі заңдармен айқындалады.
Демек, әлеуметтік мемлекеттің тиімділігі Конституциядағы нормалардың болуымен ғана өлшенбейді. Негізгі мәселе – сол нормалардың заңнамада, бюджет саясатында және мемлекеттік органдардың күнделікті қызметінде қаншалықты нәтижелі жүзеге асатынында.
Әлеуметтік мемлекет – ұзақмерзімді міндеттеме
Әлеуметтік мемлекеттің басты өлшемдерінің бірі – экономикалық мүмкіндіктер мен әлеуметтік жауапкершілік арасындағы тепе-теңдік. Мемлекет бір жағынан азаматтарға базалық кепілдіктерді қамтамасыз етуге міндетті болса, екінші жағынан бұл жүйенің ұзақмерзімді қаржылық тұрақтылығын сақтауы қажет.
Сондықтан әлеуметтік саясат тек төлем көлемін арттыру мәселесімен шектелмейді. Жұмыспен қамту, азаматтардың табысын арттыру, сапалы медицина мен білімге қолжетімділік, әлеуметтік сақтандыру жүйесінің тиімділігі және халықтың осал топтарын қорғау – әлеуметтік мемлекеттің өзара байланысты құрамдас бөліктері.
Жаңа Конституциядағы әлеуметтік нормалардың негізгі мәні де осында. Адам қиын өмірлік жағдайда жалғыз қалмауы керек, ал оны қорғаудың негізгі тетіктері саяси немесе экономикалық жағдайға тәуелді уақытша шара емес, мемлекеттің конституциялық міндеті ретінде қарастырылуы тиіс.
Осы тұрғыдан алғанда, әлеуметтік мемлекеттің нақты нәтижесі Конституцияда қанша кепілдік жазылғанымен емес, сол кепілдіктердің азаматтың күнделікті өмірінде қаншалықты сезілетінімен бағаланады.
