Бұл өзгерістердің бір бөлігі бірден күшіне енсе, енді бірі шілде айының ішінде кезең-кезеңімен іске асады. Сарапшылардың пікірінше, қабылданған реформалар Қазақстанның құқықтық және экономикалық жүйесін жаңа кезеңге шығарып, азаматтардың күнделікті өміріне де тікелей әсер етеді.
Жаңа Конституция: елдің саяси жүйесі жаңа кезеңге өтті
1 шілдеден бастап жалпыхалықтық референдумда қабылданған жаңа Конституция толық күшіне енді.
Бұл – соңғы отыз жылдағы ең ірі конституциялық реформалардың бірі. Жаңа Ата заң мемлекеттік билік тармақтарының құрылымын ғана өзгертпей, азаматтардың құқықтарын қорғаудың жаңа стандарттарын қалыптастырады.
Ең маңызды өзгерістердің бірі – екі палаталы Парламенттің қызметін тоқтатып, оның орнына бір палаталы кәсіби Құрылтайдың құрылуы. Енді елдегі жоғары заң шығарушы орган ретінде бес жылға сайланатын 145 депутаттан тұратын Құрылтай жұмыс істейді.
Сонымен қатар мемлекеттік басқару жүйесіне вице-президент институты енгізіліп, заңнамалық құжаттардағы «Парламент» атауы «Құрылтай» ұғымымен алмастырылады.
Саясаттанушылардың пікірінше, бұл өзгерістер мемлекеттік басқару құрылымын ықшамдап, заң шығару процесінің тиімділігін арттыруға бағытталған.
Қазақстан Халық Кеңесі жаңа қоғамдық институтқа айналады
Жаңа Конституция аясында тағы бір маңызды институт – Қазақстан Халық Кеңесі құрылады.
Оның құрамына:
- этномәдени бірлестіктерден;
- қоғамдық және үкіметтік емес ұйымдардан;
- мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден делегаттар енеді.
Жалпы саны 126 мүшеден тұратын бұл орган азаматтық қоғам мен мемлекеттің арасындағы диалог алаңы ретінде жұмыс істейді.
Азаматтардың құқықтарын қорғау күшейтіледі
Конституциялық реформалардың ең маңызды бағыттарының бірі – адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейту.
Енді құқық қорғау органдары азаматты ұстаған сәттен бастап оған:
- үнсіз қалу құқығын;
- адвокат шақыру құқығын;
- жақындарына хабарласу мүмкіндігін;
- қандай бап бойынша ұсталғанын
міндетті түрде түсіндіруге тиіс.
Бұл халықаралық тәжірибеде кеңінен қолданылатын «Миранда қағидаларының» қазақстандық құқықтық жүйеде толық енгізілгенін көрсетеді.
Сонымен бірге адвокаттардың мәртебесі алғаш рет конституциялық деңгейде бекітіліп, олардың соттағы құқықтық мүмкіндіктері кеңейтілді.
Банктерде шот ашу қиындайды
12 шілдеден бастап цифрлық қауіпсіздік талаптары күшейтіледі.
Бұдан былай банк қосымшасы арқылы шот ашу кезінде тек телефон нөмірін көрсету жеткіліксіз болады.
Қаржы ұйымдары міндетті түрде:
- клиенттің бет-әлпетін мемлекеттік базамен салыстырады;
- телефон нөмірінің нақты ЖСН-ге тіркелгенін тексереді;
- қажет болған жағдайда электрондық цифрлық қолтаңбаны талап етеді.
Бұл талаптардың негізгі мақсаты – жалған тұлғалардың атына рәсімделетін шоттар мен қаржылық алаяқтықтың алдын алу.
Қазақстан бірыңғай QR төлем жүйесіне көшеді
19 шілдеден бастап елдегі банктер бірыңғай банкаралық QR жүйесіне кезең-кезеңімен қосылады.
Бұл жаңалықтың арқасында сатып алушы қай банктің қосымшасын пайдаланса да, бір QR-код арқылы төлем жасай алады.
Ал кәсіпкерлер белгілі бір банктің ғана QR-кодын пайдаланумен шектеле алмайды. Олар пластикалық карталарды және бірыңғай QR төлемдерін қабылдайтын POS-терминалдарды орнатуға міндетті.
Temu мен AliExpress арқылы тауар алатындар үшін жаңа талаптар
1 шілдеден бастап шетелдік маркетплейстерден сатып алынатын тауарларға қатысты жаңа ережелер күшіне енді.
Енді Temu, AliExpress, Amazon, Taobao, Pinduoduo сияқты платформалардан келетін барлық сәлемдемелер міндетті түрде декларацияланады.
Сонымен қатар:
- шетелдік платформалар 16 пайыздық өтпелі ҚҚС-ты бірден тауар бағасына қосады;
- 200 еуроға немесе 31 келіге дейінгі бажсыз лимит сақталады;
- осы мөлшерден асқан жағдайда кедендік төлемдер қолданылады.
Ал Еуразиялық экономикалық одақ аумағында орналасқан Wildberries пен Ozon маркетплейстеріне бұл талап қолданылмайды.
Жүргізушілер үшін цифрлық қызметтер көбейеді
12 шілдеден бастап көлік иелеріне қатысты бірнеше маңызды өзгеріс күшіне енеді.
Енді:
- автоматты беріліс қорабымен емтихан тапсырған жүргізушілер қайта сынақсыз механикалық көлік жүргізе алады;
- автокөлікті сатып алу-сату келісімдерін eGov порталы немесе банк қосымшалары арқылы онлайн рәсімдеу мүмкіндігі беріледі;
- көлікті техникалық тексеру рәсімі толық цифрландырылады.
Бұл өзгерістер мемлекеттік қызметтерді алу уақытын қысқартып, азаматтардың шығынын азайтуға бағытталған.
Құрылыс саласына жаңа талаптар енгізілді
1 шілдеден бастап жаңа Құрылыс кодексі күшіне енді.
Құжатта:
- ғимараттардың сейсмикалық қауіпсіздігіне қойылатын талаптар күшейтілді;
- құрылыс компанияларының бірыңғай мемлекеттік тізілімі енгізілді;
- инженерлердің жеке жауапкершілігі арттырылды;
- тұрғын үйлердің кепілдік мерзімі бес жылға дейін, ал негізгі жүк көтергіш конструкцияларға он жылға дейін ұзартылды.
Бұл нормалар құрылыс сапасын арттыруға және үлескерлердің құқықтарын қорғауға бағытталған.
Қалалардың тазалығы үшін жауапкершілік күшейеді
Шілдеден бастап абаттандыру қағидалары да өзгерді.
Енді меншік иелері мен жалға алушылар өз ғимараттарының айналасындағы бес метрлік аумақтың тазалығына жауап береді.
Сонымен қатар:
- үй жануарларының артынан тазалау міндеттеледі;
- балалар алаңдары мен жасыл аймақтарға көлік қоюға тыйым салынады;
- талаптарды орындамағандарға әкімшілік жауапкершілік көзделген.
Жергілікті атқарушы органдар бұл талаптардың сақталуын тұрақты түрде бақыламақ.
Газ бағасы мен пойыз билеттері өзгереді
Шілде айынан бастап жолаушылар пойыздарында жоғарғы және төменгі орындарға әртүрлі тариф белгіленеді.
Сонымен бірге көтерме тауарлық газ бағасын үш жыл ішінде кезең-кезеңімен көтеру жоспары басталады. Ал сұйытылған мұнай газының бөлшек бағасы әзірге өзгеріссіз қалады.
1 шілдеден бастап күшіне енген өзгерістер тек заңнамалық түзетулермен шектелмейді. Олар мемлекеттік басқарудың жаңа моделін қалыптастыруды, цифрлық экономиканы дамытуды, азаматтардың құқықтық қорғалуын күшейтуді және мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігін арттыруды көздейді.
Алдағы айларда осы реформалардың іс жүзінде қалай жүзеге асатыны және олардың қоғам мен экономикаға әсері басты назарда болмақ. Жаңа Конституциямен басталған бұл кезең Қазақстанның саяси-құқықтық жүйесін ғана емес, азаматтардың күнделікті өмірін де жаңа талаптарға бейімдеуді мақсат етеді.
