Табиғи монополия — бұл белгілі бір қызмет түріне деген сұранысты бір ғана компания бірнеше бәсекелеске қарағанда тиімді әрі төмен шығынмен өтей алатын нарықтық жағдай. Сумен жабдықтау, су бұру, электр және жылумен қамту табиғи монополияға жататын салалардың классикалық мысалдары.
Сондықтан мемлекет бұл саланы қатаң бақылауда ұстайды. Бағаның негізсіз өсуіне жол бермеу және қызмет сапасының төмендеуіне тосқауыл қою — реттеудің басты қағидалары. Мұнда тепе-теңдік маңызды: бір жағынан — кәсіпорындардың тұрақты жұмысын қамтамасыз ету, екінші жағынан — халықты тарифтердің негізсіз көтерілуінен қорғау.
Тарифтер қалай бекітіледі?
Алматы облысының Табиғи монополияларды реттеу департаменті реттелетін қызмет түрлеріне тарифтерді бекітеді. Кәсіпорын тарифті көтеру туралы өтінім берген кезде оның барлық шығындары егжей-тегжейлі талданады:
— шикізат пен материалдардың құны,
— жабдықтарды жөндеу шығындары,
— қызметкерлердің жалақысы және өзге де өндірістік шығындар.
Егер ұсынылған негіздеме жеткіліксіз болса, тарифті көтеруге рұқсат берілмейді. Бұл – халық үшін бағаны тұрақты ұстауға және қызметтердің қолжетімді болуына мүмкіндік беретін маңызды тетік.
Тізілімге енгізілгендер ғана қызмет көрсете алады
«Табиғи монополиялар туралы» заңға сәйкес, департамент табиғи монополия субъектілерінің мемлекеттік тізілімін жүргізеді. Тізілімге енгізілген кәсіпорындар ғана реттелетін қызмет көрсетуге құқылы.
Алматы облысы бойынша тізілімнің жергілікті бөлімі бүгінгі таңда реттелетін 116 қызмет түрін көрсететін 88 субъектіні қамтиды:
— 78 – сумен жабдықтау және су бұру,
— 12 – жылумен жабдықтау,
— 14 – газ тасымалдау,
— 6 – кірме жол қызметтері,
— 6 – электр энергиясын беру.
Табиғи монополия субъектілері бекітілген тарифтерден ауытқымай, тек заңға сәйкес қызмет көрсетуге міндетті. Егер кәсіпорын тарифсіз қызмет көрсетсе немесе тізілімге енгізілмеген болып анықталса, ол Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс бойынша жауапкершілікке тартылады.
Басқарма жұмысының негізгі қағидаларының бірі — ашықтық.
Тарифті көтеру туралы барлық өтініштер ашық тыңдауларда қаралады. Оған кез келген тұрғын қатысып, пікір білдіріп, сұрақ қоя алады. Шешімдер мен бекітілген тарифтер ресми ресурстарда жарияланып отырады.
Табиғи монополияларды реттеу — күрделі, бірақ қоғам үшін аса маңызды процесс. Оның негізгі мақсаты — кәсіпорындардың тұрақты жұмысын қамтамасыз ету, тұрғындарды тарифтердің негізсіз өсуінен қорғау және көрсетілетін қызметтердің сапасын бақылау.
Мемлекет, бизнес және халық арасындағы осы теңгерім тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамудың басты тетігі болып қала береді.
